Kırma eleme tesislerinde besleyici, bunkerden veya kamyondan gelen malzemeyi kırıcıya ya da konveyöre kontrollü ve sürekli olarak aktaran makinedir. Göz ardı edilen ama tesis kapasitesini doğrudan belirleyen bir ekipmandır: Kırıcıların en verimli çalıştığı “dolu ve sürekli besleme” koşulu, ancak doğru seçilmiş ve doğru ayarlanmış bir besleyiciyle sağlanabilir.
Bu rehberde dört temel besleyici tipini — titreşimli besleyici, titreşimli ızgaralı besleyici (grizzly), wobbler besleyici ve paletli (apron) besleyici — karşılaştırıyor, hangi malzemede hangisinin seçilmesi gerektiğini ve her biri için bakımda dikkat edilecek noktaları özetliyoruz.
Besleyicinin Görevleri
- Debi kontrolü: Kırıcıya aşırı yüklenmeden, boşa çalıştırmadan sabit malzeme akışı sağlamak.
- Ön eleme (scalping): Kırıcıya gerek olmayan ince malzemeyi baştan ayırarak kırıcı kapasitesini ve aşınma ömrünü artırmak.
- Darbe sönümleme: Kamyondan veya kepçeden düşen iri blokların darbesini karşılayarak kırıcıyı ve konveyörleri korumak.
- Toprak ve kil ayırma: Kirli ocak malzemesinde, satılabilir ürünü kirletecek kil ve toprağı ayrı bir fraksiyon olarak almak.
Besleyici Tipleri
1. Titreşimli besleyici
Düz tablalı bir oluk, iki karşılıklı dönen dengesiz kütleli motor (veya eksantrik vibratör) ile doğrusal titreştirilir. Malzeme küçük sıçramalarla ilerler. Debi; titreşim genliği, frekansı (frekans invertörü ile kademesiz) ve tabla eğimiyle ayarlanır. Orta ve ince boyutlu, serbest akan malzemelerde (bunker altı, stok tüneli, kırıcı ara besleme) ekonomik ve hassas bir çözümdür.
2. Titreşimli ızgaralı besleyici (grizzly feeder)
Titreşimli besleyicinin uç kısmına, aralıkları ayarlanabilir ızgara çubukları veya delikli sac eklenmiş hâlidir. Besleme ve ön eleme aynı makinede yapılır: Izgara aralığından küçük malzeme kırıcıyı atlayarak doğrudan alt banda veya bir ara stoğa gider. Birincil çeneli kırıcının önünde standart çözümdür. Kademeli (basamaklı) ızgaralar, malzemenin her basamakta yuvarlanmasıyla eleme verimini artırır.
3. Wobbler besleyici
Wobbler besleyici, birbirine paralel, eliptik (oval) kesitli dönen millerden oluşur. Miller döndükçe yüzey dalgalanır; malzeme hem ileri taşınır hem de çalkalanır. Bu sayede yapışkan, killi ve ıslak malzemelerde titreşimli ızgaranın tıkandığı yerde bile etkili ön eleme yapılır. Kil oranı yüksek kireçtaşı ocaklarında ve yağışlı bölgelerde wobbler besleyici, kırıcının tıkanmasını önleyerek tesis kapasitesini belirgin şekilde artırır.
4. Paletli (apron) besleyici
Paletli besleyici, ağır döküm paletlerin (pan) paletli iş makinelerindeki gibi bir zincir üzerinde hareket etmesiyle çalışır. Çok iri bloklar, yüksek darbe ve çok ağır yükler için tasarlanmıştır. Bunker altında yüksek malzeme yükünü (bunker basıncını) taşıyabilir, ıslak ve yapışkan malzemeyi de taşıyabilir. Yavaş hızla çalıştığı için aşınması düşüktür. Ön eleme yapmaz; ince ayırma gerekiyorsa arkasına ayrı bir titreşimli ızgara konur. Primer bunker altı, maden cevheri ve kayaç uygulamalarında tercih edilir.
Hangi Malzemede Hangi Besleyici?
| Koşul | Önerilen besleyici |
|---|---|
| Kuru, serbest akan ocak taşı; birincil kırıcı önü | Titreşimli ızgaralı besleyici |
| Yüksek kil ve nem, ızgara tıkanıyor | Wobbler besleyici |
| Çok iri bloklar, yüksek darbe, derin bunker | Paletli (apron) besleyici (+ gerekirse ayrı ızgara) |
| Bunker veya stok tüneli altında hassas debi kontrolü | Titreşimli besleyici |
| Kırıcıyı dolu beslemek için seviye kontrollü ara besleme | Frekans kontrollü titreşimli besleyici |
Kapasite ve Debi Ayarı
- Titreşimli besleyicilerde debi, frekans invertörüyle motor devri değiştirilerek kademesiz ayarlanır. Bu, kırıcının güç tüketimine veya kırma odası seviyesine bağlı otomatik besleme kontrolünü mümkün kılar.
- Paletli besleyicilerde debi zincir hızı ve bunker çıkışındaki malzeme yüksekliği (kapak/etek ayarı) ile belirlenir.
- Wobbler besleyicilerde mil hızı ve mil aralıkları ayar parametreleridir.
- Besleyici, kırıcının kapasitesinden biraz fazla kapasiteyle seçilmeli; böylece kırıcıyı her koşulda dolu tutacak rezerv bulunur.
Bakım Uygulamaları
Titreşimli ve ızgaralı besleyiciler
- Vibratör yağ seviyesi haftalık kontrol edilmeli, yağ üreticinin belirttiği periyotta (çoğu tasarımda üç ayda bir) değiştirilmelidir.
- Gresli yataklarda gres programına uyulmalıdır.
- Tabla astarları (pan liners) yaklaşık altı ayda bir kalınlık açısından kontrol edilmelidir; astar delinirse tabla aşınır.
- V-kayışların aşınma ve hizası üç ayda bir kontrol edilmelidir.
- Yaylar ve yay oturma yerleri; kırık yay besleyicinin yan yatmasına ve kasada çatlağa neden olur.
- Izgara çubuklarının aralığı ve aşınması: Aşınan çubuklar aralığı büyütür, kırıcıyı atlayan malzemenin boyutu artar.
Wobbler besleyiciler
- Eliptik disklerin ve mil yataklarının aşınması, mil aralıklarının değişmesi kontrol edilmelidir.
- Zincir/dişli tahrik sistemi yağlanmalı ve gerginlik kontrol edilmelidir.
- Miller arasında sıkışan taşlar düzenli temizlenmelidir.
Paletli besleyiciler
- Zincir gerginliği vida veya hidrolik gergi tertibatıyla üreticinin değerinde tutulmalıdır; gevşek zincir, dişli ve makaralarda hızlı aşınmaya yol açar.
- Paletlerin cıvataları, palet çatlakları ve bindirme (overlap) bölgeleri kontrol edilmelidir.
- Taşıyıcı makaralar ve dönüş makaraları, tahrik dişlisi ve redüktör yağ seviyesi takip edilmelidir.
- Birçok modern tasarımda zincir makaraları ömür boyu yağlıdır; sızdırmazlık hasarı gözle kontrol edilmelidir.
Arıza Teşhis Tablosu
| Belirti | Olası neden | Çözüm |
|---|---|---|
| Besleme debisi düştü | Bunkerde köprüleme, ızgara tıkanması, titreşim genliği düşük | Bunker geometrisini/hava topu, ızgara aralığı, vibratör kontrolü |
| Besleyici yana kayıyor | Kırık yay, dengesiz yük, motorlardan biri arızalı | Yayları ve motorları kontrol edin |
| Izgara tıkanıyor | Killi/ıslak malzeme | Basamaklı ızgara, aralık artırma veya wobbler besleyici |
| Kasa çatlıyor | Darbe yükü, kırık yay, gevşek cıvata | Bunker altına darbe koruması, yay ve bağlantı kontrolü |
| Paletli besleyicide zincir atlıyor | Gevşek zincir, aşınmış dişli | Gergiyi ayarlayın, dişliyi değiştirin |
Sık Sorulan Sorular
Izgaralı besleyici ile ön elek arasındaki fark nedir?
Izgaralı besleyici hem besler hem kaba ayırma yapar; ön elek ise daha hassas bir ayırma yapar ancak besleme işlevi yoktur. Kirli malzemede ikisi birlikte kullanılabilir.
Wobbler besleyici her zaman daha mı iyidir?
Hayır. Wobbler besleyici yapışkan malzemede üstündür; kuru ve temiz malzemede titreşimli ızgaralı besleyici daha düşük yatırım ve bakım maliyetiyle aynı işi görür.
Paletli besleyici neden bu kadar yavaş çalışır?
Düşük hız, ağır yük altında aşınmayı ve darbe etkisini azaltır. Paletli besleyiciler yüksek kapasiteyi hızla değil, geniş ve derin malzeme yatağıyla sağlar.
Besleyici Boyutlandırma: Temel Hesap
Titreşimli ve paletli besleyicilerin kapasitesi, temel olarak taşınan malzeme kesitinin, malzeme hızının ve yığın yoğunluğunun çarpımıdır:
Kapasite (t/saat) = Genişlik (m) × Malzeme yatağı yüksekliği (m) × Hız (m/dk) × 60 × Yığın yoğunluğu (t/m³) × Doluluk katsayısı
Örneğin 1,2 m genişlikte, malzeme yatağı 0,4 m, hız 12 m/dk, yığın yoğunluğu 1,6 t/m³ ve doluluk katsayısı 0,8 olan bir paletli besleyicinin kapasitesi yaklaşık 1,2 × 0,4 × 12 × 60 × 1,6 × 0,8 ≈ 442 t/saat olur. Titreşimli besleyicilerde malzeme hızı; titreşim genliği, frekans, tabla eğimi ve malzeme özelliklerine bağlıdır ve üretici tablolarından alınır.
Genişlik seçiminde ayrıca en büyük tane boyutu dikkate alınır: Besleyici genişliği, en büyük bloğun en az 2–2,5 katı olmalıdır; aksi hâlde köprüleme ve sıkışma riski artar.
Izgara Tasarımı: Daha İyi Ön Eleme İçin
- Basamaklı ızgara: Her basamakta malzeme yuvarlanır ve ters döner; ince malzemenin ızgara aralığından geçme şansı artar.
- Konik açılan (tapered) ızgara çubukları: Aralık, akış yönünde genişler; taneler aralığa sıkışmaz, tıkanma azalır.
- Ayarlanabilir ızgara aralığı: Ürün talebine ve birincil kırıcı ayarına göre aralık değiştirilebilir.
- Ön eleme altında ikinci kat: Izgara altı malzemeyi toprak ve satılabilir ürün olarak ikiye ayırır.
Bunker ile Besleyici Arasındaki İlişki
Besleyicinin performansı, üzerindeki bunkerin tasarımından ayrı düşünülemez. Bunker çıkış genişliği besleyici genişliğiyle uyumlu olmalı, bunker çıkışı malzemeyi besleyici boyunca açılan bir kesitte bırakmalıdır (çıkış ağzı akış yönünde genişlemeli). Aksi hâlde besleyici yalnızca ön kısmından malzeme çeker, arka bölümde durgun malzeme kalır ve bunker basıncı besleyicinin tahrikini aşırı yükler. Bunker tasarımı için stok ve besleme bunkeri rehberimize bakabilirsiniz.
Otomatik Besleme Kontrolü
Modern tesislerde besleyici, kırıcıyla birlikte çalışan bir kontrol döngüsünün parçasıdır:
- Kırıcının güç tüketimi, hidrolik basıncı veya kırma odası seviyesi sürekli ölçülür.
- Kontrol sistemi, hedef değeri korumak için besleyici hızını (frekans invertörüyle) artırır veya azaltır.
- Kırıcıdan sonraki konveyör veya elek aşırı yüklenirse besleme otomatik olarak yavaşlar.
Bu düzen, kırıcının sürekli dolu çalışmasını sağlayarak kapasiteyi ve tane şeklini iyileştirir, aşırı yük kaynaklı duruşları azaltır. Ayrıntılar için kırma eleme otomasyonu yazımıza bakabilirsiniz.
Yedek Parça Stoğu
- Titreşimli/ızgaralı besleyici: Yay takımı, ızgara çubukları, tabla astarı seti, vibratör motoru veya vibratör ünitesi, kayışlar.
- Wobbler besleyici: Eliptik disk takımı, mil yatakları, tahrik zinciri ve dişlileri.
- Paletli besleyici: Palet seti (bir kısmı), zincir baklaları ve pimleri, taşıyıcı makaralar, tahrik dişlisi, redüktör contaları.
Sahadan Bir Örnek: Kirli Ocakta Kapasite Artışı
Kil bantları içeren bir kireçtaşı ocağında, birincil çeneli kırıcı yağışlı dönemlerde sık sık tıkanıyor, ızgaralı besleyicinin çubukları arası çamurla doluyordu. Tesis, ızgaralı besleyicinin yerine wobbler besleyiciye geçti ve wobbler altına toprak ayırma bandı eklendi. Islak dönemde kırıcı tıkanmaları büyük ölçüde ortadan kalktı, satılabilir ürün temizlendi ve ayrılan toprak dolgu malzemesi olarak değerlendirildi. Doğru besleyici seçimi, bu tesiste kırıcı değişiminden çok daha düşük maliyetle kapasite sorununu çözdü.
Satın Alma Öncesi Kontrol Listesi
- En büyük blok boyutu ve tepe kapasite nedir?
- Kil, nem ve yapışkanlık durumu nedir?
- Ön eleme gerekli mi, ince malzeme nasıl değerlendirilecek?
- Besleyicinin üzerine binen bunker yükü hesaplandı mı?
- Kamyon boşaltma darbesine karşı koruma planlandı mı?
- Debi kontrolü için frekans invertörü düşünülüyor mu?
- Bakım erişimi (yay ve ızgara değişimi, palet değişimi) planlandı mı?
Daha Fazla Soru
Titreşimli besleyici neden ses yapıyor veya sallanıyor?
Kırık veya yorulmuş yaylar, gevşek motor bağlantıları, dengesiz çalışan vibrasyon motorları veya bunker ile besleyici arasındaki temas bu belirtilere yol açabilir.
Paletli besleyicinin altına neden toplayıcı konveyör konur?
Paletler arasından ve kenarlardan dökülen ince malzeme (spillage) zamanla birikip paletlere ve zincire zarar verir. Altta bir toplayıcı (dribble) konveyör bu malzemeyi ana akışa geri kazandırır.
Besleyici kapasitesi kırıcıdan büyük mü olmalı?
Evet, genellikle biraz büyük seçilir. Böylece besleme kontrolü, kırıcıyı her koşulda dolu tutacak bir rezervle çalışabilir.
CSP Mühendislik ile Besleme Çözümleri
CSP Mühendislik; titreşimli besleyiciler, wobbler besleyiciler ve paletli besleyiciler imal eder; vibratör, yay, ızgara çubuğu, palet ve zincir gibi besleyici yedek parçalarını temin eder. Bunker ve besleyici seçiminizi birlikte değerlendirmek için bize ulaşın.
