Aşınma plakası, sürtünme, darbe ve kayma nedeniyle hızla aşınan yüzeyleri korumak için kullanılan, aşınmaya dayanıklı çelik veya kompozit plakadır. Madencilik ve kırma eleme tesislerinde bunkerler, şutlar, oluklar, kırıcı gövdeleri, besleyici hazneleri, kamyon kasaları ve kepçeler, sürekli akan veya çarpan taş nedeniyle aşınır. Aşınma plakaları bu yüzeyleri koruyarak ana yapının ömrünü uzatır ve bakımı kolaylaştırır: Aşınan plaka değiştirilir, pahalı gövde korunur.
Bu rehberde aşınma plakası türlerini, sertlik sınıflarını, uygulamaya göre seçim kriterlerini, montaj, kesme ve kaynak uygulamalarını ve madencilikteki kullanım alanlarını ayrıntılı olarak ele alıyoruz.
Aşınma Plakası Türleri
| Tür | Özellik | Uygun Uygulama |
|---|---|---|
| Aşınma çelikleri (su verilmiş ve temperlenmiş) | Yüksek sertlik ve iyi tokluk; kesilebilir, bükülebilir, kaynak yapılabilir | Kamyon kasaları, kepçeler, bunkerler, şutlar |
| Krom karbür kaplamalı plakalar (sert dolgu) | Çelik taban üzerine çok sert karbür tabaka | Yoğun sürtünme aşınması, ince ve aşındırıcı malzeme |
| Manganez çeliği plakalar | Darbe altında yüzeyi sertleşir | Yüksek darbeli bölgeler |
| Dökme astarlar (yüksek krom, Ni-hard vb.) | Çok yüksek aşınma dayanımı | Değirmen ve pompa astarları, sürtünme bölgeleri |
| Seramik astarlar | Çok sert; düşük darbe toleransı | Hidrosiklon, ince malzeme şutları |
| Kauçuk ve poliüretan astarlar | Darbe sönümleme, gürültü azaltma, ıslak malzemede iyi performans | Şutlar, elek besleme kutuları, oluklar |
| Kompozit astarlar (kauçuk + seramik) | Darbe ve aşınma dengesi | Transfer noktaları |
Sertlik Sınıfları
Aşınma çelikleri genellikle Brinell sertliği (HB) ile sınıflandırılır. Yaygın sınıflar 400 HB, 450 HB ve 500 HB‘dir; özel uygulamalar için daha yüksek sertlikte çelikler de bulunur. Piyasada Hardox® gibi ticari markalarla bilinen ürünler de bu sınıflandırmaya göre seçilir.
| Sertlik | Özellik | Tipik Kullanım |
|---|---|---|
| 400 HB | İyi tokluk, kolay şekillendirme ve kaynak | Darbe ve aşınmanın birlikte olduğu genel uygulamalar, bükülmüş parçalar |
| 450 HB | Aşınma ve tokluk dengesi | Kamyon kasaları, şutlar, bunkerler |
| 500 HB | Yüksek aşınma dayanımı, şekillendirme daha zor | Yoğun sürtünme aşınması olan bölgeler |
| Daha yüksek sınıflar | Çok yüksek aşınma dayanımı, düşük şekillendirilebilirlik | Özel aşınma bölgeleri |
Genel kural: Sertlik arttıkça aşınma dayanımı artar; ancak bükme, kesme ve kaynak zorlaşır ve darbeye karşı hassasiyet artabilir. Seçim, aşınma türüne göre yapılmalıdır.
Aşınma Türüne Göre Seçim
| Aşınma Türü | Örnek | Önerilen Plaka |
|---|---|---|
| Kayma aşınması (ince, aşındırıcı malzeme) | Kum şutları, elek altı olukları | Krom karbür kaplamalı, 500 HB, seramik veya poliüretan |
| Darbe (iri taş, yüksek düşüş) | Kamyon boşaltma bunkeri, kırıcı besleme haznesi | 400–450 HB aşınma çeliği, kauçuk, manganez |
| Darbe + kayma | Transfer noktaları, şutlar | 450 HB, kompozit astarlar, taş kutusu tasarımı |
| Islak ve yapışkan malzeme | Yıkama tesisi olukları | Kauçuk, poliüretan, düşük sürtünmeli astarlar |
Taş Kutusu (Rock Box) Tasarımı
Yüksekten düşen iri taşın çarptığı noktalarda, aşınma plakası yerine taş kutusu tasarımı kullanılabilir. Bu tasarımda düşen malzeme bir rafta birikerek kendi kendine bir yatak oluşturur; yeni gelen taş plakaya değil, bu malzeme yatağına çarpar. Böylece aşınma büyük ölçüde azalır. Bunker ve şut tasarımı için bunker rehberimize bakabilirsiniz.
Montaj Yöntemleri
- Havşa başlı cıvatalarla: Plaka, yüzeyle aynı hizada kalan cıvatalarla bağlanır; değişimi kolaydır. Cıvata seçimi için cıvata ve somun rehberimize bakabilirsiniz.
- Kaynakla: Plaka doğrudan gövdeye kaynatılır; değişimi daha zahmetlidir.
- Tıkaç (plug) kaynağı: Plakada açılan deliklerden gövdeye kaynak yapılır.
- Modüler astar sistemleri: Standart boyutlu astarlar, ray veya pim sistemleriyle hızlı değiştirilebilir.
Değişimi kolay montaj yöntemleri, bakım süresini ve iş güvenliği risklerini azaltır.
Kesme ve Kaynak
- Kesme: Aşınma çelikleri oksijen, plazma, lazer veya su jeti ile kesilebilir. Kalın plakalarda ısıl kesme öncesi ön ısıtma gerekebilir; kesim kenarının sertliği değişebilir.
- Kaynak: Üreticinin önerdiği kaynak sarf malzemeleri, ön ısıtma ve ısı girdisi sınırlarına uyulmalıdır. Aşırı ısı girdisi, ısıdan etkilenen bölgede sertliği düşürür.
- Delme: Yüksek sertlikteki plakalarda uygun matkaplar ve kesme parametreleri kullanılmalıdır; mümkünse delikler ısıl kesimle açılmalıdır.
- Krom karbür plakalar: Kaplama tarafından kaynak yapılmaz; taban çelik tarafından bağlanır. Kesim genellikle plazma ile yapılır.
Madencilikte Aşınma Plakası Kullanım Alanları
| Ekipman | Aşınma Bölgesi | İlgili Rehber |
|---|---|---|
| Bunker ve besleyici | Hazne duvarları, besleyici tablası | Besleyici türleri |
| Kırıcılar | Gövde astarları, yanak plakaları, besleme olukları | Gövde astarları |
| Elekler | Besleme kutusu, yan saclar, boşaltma dudakları | Elek yedek parçaları |
| Konveyör transfer noktaları | Şutlar, yükleme olukları | Etek lastiği ve yükleme oluğu |
| Kamyon ve kepçeler | Kasa tabanı, kepçe dudakları | Yükleme ve taşıma |
| Helezon yıkayıcılar | Kanat ve tekne astarları | Helezon kum yıkayıcı |
Aşınma Takibi ve Ömür
Aşınma plakalarının kalınlığı periyodik olarak ölçülmeli (ultrasonik kalınlık ölçer pratik bir araçtır) ve plaka, alttaki gövdeye zarar vermeden değiştirilmelidir. Tonaj bazlı ömür kayıtları, farklı plaka türlerinin ekonomik karşılaştırmasını mümkün kılar. Aşınma parçası malzemelerinin genel karşılaştırması için kırıcı aşınma parçaları malzeme rehberimize bakabilirsiniz.
Sık Yapılan Hatalar
- Her bölgede aynı plakayı kullanmak; darbe ve kayma bölgelerini ayırmamak.
- Çok sert plakayı yüksek darbeli bölgede kullanmak (çatlama riski).
- Kaynak sırasında ön ısıtma ve ısı girdisi kurallarına uymamak.
- Plakayı tamamen aşınana kadar beklemek ve gövdeyi aşındırmak.
- Akış yönünü dikkate almadan plaka birleşim yerlerini konumlandırmak (birleşim kenarları erken aşınır).
Sıkça Sorulan Sorular
Aşınma plakası nedir?
Sürtünme ve darbe nedeniyle aşınan yüzeyleri korumak için kullanılan, aşınmaya dayanıklı çelik veya kompozit plakadır.
400 HB mi 500 HB mi seçmeliyim?
Darbenin baskın olduğu ve şekillendirme gereken yerlerde 400–450 HB; yoğun sürtünme aşınmasının olduğu yerlerde 500 HB veya kaplamalı plakalar daha uygundur.
Krom karbür plaka nerede kullanılır?
İnce ve aşındırıcı malzemenin kaydığı şut, oluk ve bunker yüzeylerinde çok uzun ömür sağlar; yüksek darbeli bölgeler için uygun değildir.
Aşınma plakası kaynak yapılabilir mi?
Aşınma çelikleri uygun sarf malzemesi ve prosedürle kaynak yapılabilir; krom karbür kaplamalı plakalarda kaynak taban çelik tarafından yapılır.
Aşınma Plakası Fiyatlarını Etkileyen Faktörler
| Faktör | Etkisi |
|---|---|
| Sertlik sınıfı | Daha yüksek sertlikteki çelikler genellikle daha pahalıdır |
| Kalınlık ve ağırlık | Plaka fiyatının temel belirleyicisi |
| Kaplama tipi | Krom karbür kaplamalı plakalar, düz aşınma çeliğinden daha yüksek maliyetlidir |
| Kesim ve işleme | Plazma, lazer kesim, delik, havşa ve bükme işçiliği |
| Miktar ve ölçü | Standart levha boyutundan fire oranı |
Aşınma plakası maliyeti, yalnızca plaka fiyatıyla değil; değişim sıklığı, işçilik ve duruş süresiyle birlikte değerlendirilmelidir.
Aşınma Plakası Kalınlığı Nasıl Seçilir?
- Beklenen aşınma hızı (mm/ay veya mm/1000 ton) ve hedeflenen değişim aralığı,
- Darbe şiddeti (iri taş ve düşme yüksekliği),
- Taşıyıcı yapının dayanımı ve ağırlık sınırları,
- Montaj yöntemi (havşa cıvata için minimum kalınlık).
Ölçülen aşınma hızı ile hedef ömür çarpılarak gerekli aşınma payı belirlenir ve buna bir güvenlik payı eklenir.
Terimler Sözlüğü
- HB (Brinell): Sertlik ölçü birimi.
- Abrazyon: Sert tanelerin kayarak yüzeyi aşındırması.
- Sert dolgu: Yüzeye aşınmaya dayanıklı kaynak metali yığılması.
- Taş kutusu (rock box): Malzemenin kendi kendini koruduğu raf tasarımı.
- Isıdan etkilenen bölge: Kaynak veya kesim sırasında ısınarak özellikleri değişen bölge.
Daha Fazla Soru
Aşınma plakası bükülebilir mi?
400–450 HB sınıfındaki aşınma çelikleri, üreticinin önerdiği minimum bükme yarıçaplarına uyularak bükülebilir; daha sert sınıflarda bükme kabiliyeti azalır.
Kauçuk astar mı çelik plaka mı?
İnce ve ıslak malzemede, darbe sönümleme ve gürültü azaltmanın önemli olduğu yerlerde kauçuk; iri, keskin ve sıcak malzemede çelik plaka tercih edilir.
CSP Mühendislik Desteği
CSP Mühendislik; bunker, şut, oluk, kırıcı gövdesi ve elek besleme kutuları için aşınma plakası ve astar imalatı, kesimi ve montajı ile servis, bakım ve onarım hizmetleri sunar. Bunker parçaları için bunker yedek parçaları, besleyiciler için besleyici yedek parçaları, kırıcılar için kırıcı yedek parçaları sayfalarımızı inceleyebilirsiniz.
