Ayna mahruti dişli, birbirine dik (genellikle 90°) açıyla konumlanmış iki mil arasında güç ve hareket aktaran konik dişli takımıdır. Takımın büyük dişlisine ayna (taç dişli), küçük dişlisine ise mahruti (pinyon) denir. “Mahruti” kelimesi Osmanlıca kökenli olup “koni biçimli” anlamına gelir. Ayna mahruti dişliler; araçların diferansiyellerinde motor gücünü tekerlek akslarına aktarırken, sanayide ise konik kırıcıların tahrikinde, konik-helisel redüktörlerde ve iş makinelerinin akslarında kullanılır.
Bu rehberde ayna mahruti dişlinin ne olduğunu ve ne işe yaradığını, konik dişli türlerini, genel dişli çeşitlerini, dişli malzemelerini ve ısıl işlemleri, ayar ve yağlama uygulamalarını, dişli arızalarını ve madencilik makinelerindeki dişli uygulamalarını ayrıntılı olarak ele alıyoruz.
Ayna Mahruti Dişli Ne İşe Yarar?
- Hareket yönünü değiştirir: Yatay bir mildeki dönme hareketini dik açıdaki başka bir mile aktarır.
- Devri düşürür, torku artırır: Pinyon ile ayna arasındaki diş sayısı oranı, devir oranını belirler.
- Yüksek yükleri taşır: Doğru tasarlanmış konik dişliler ağır yükleri ve darbeleri karşılayabilir.
Araç diferansiyellerinde ayna mahruti, motordan gelen kardan mili hareketini aks millerine aktarırken aynı zamanda son devir düşürme oranını sağlar. Konik kırıcılarda ise yatay karşı mil üzerindeki pinyon, eksantriğe bağlı büyük konik dişliyi döndürerek kırma hareketini üretir.
Konik Dişli Türleri
| Tür | Özellik | Kullanım |
|---|---|---|
| Düz konik dişli | Dişler düz; basit ve ekonomik | Düşük hız ve yük |
| Spiral konik dişli | Dişler eğri; daha sessiz ve yüksek yük kapasiteli | Konik kırıcılar, redüktörler, iş makineleri |
| Hipoid dişli | Pinyon ekseni aynanın eksenine göre kaçık; daha yüksek temas ve sessizlik | Araç diferansiyelleri |
| Zerol dişli | Eğri ama sıfır spiral açılı | Özel uygulamalar |
Genel Dişli Çeşitleri
| Dişli Türü | Mil Konumu | Özellik | Kullanım |
|---|---|---|---|
| Düz dişli | Paralel | Basit, ekonomik; gürültülü olabilir | Genel makineler |
| Helisel dişli | Paralel | Sessiz, yüksek yük; eksenel kuvvet oluşturur | Redüktörler |
| Çift helisel (ok dişli) | Paralel | Eksenel kuvvetler dengelenir | Ağır tahrikler |
| Konik dişli (ayna mahruti) | Kesişen (genellikle 90°) | Yön değiştirme | Kırıcılar, diferansiyeller, konik redüktörler |
| Sonsuz vida dişlisi | Kesişmeyen dik | Yüksek oran, kompakt; verim düşük olabilir | Ayar mekanizmaları, hafif tahrikler |
| Planet dişli | Eş eksenli | Çok yüksek tork, kompakt | Planet redüktörler, tekerlek göbekleri |
| Kremayer ve pinyon | Dönme–doğrusal | Dönme hareketini doğrusal harekete çevirir | Ayar ve konumlama sistemleri |
| Çevre (çember) dişlisi | Paralel | Çok büyük çaplı dişli | Değirmenler, döner fırınlar |
Redüktör tipleri ve bakımı için redüktör rehberimize, değirmenlerdeki çevre dişlisi uygulamaları için bilyalı değirmen rehberimize bakabilirsiniz.
Dişli Malzemeleri ve Isıl İşlem
- Sementasyon (karbürleme) çelikleri: Yüzeyi sert, çekirdeği tok dişliler elde edilir; konik dişliler ve ağır hizmet redüktör dişlilerinde yaygındır.
- Islah çelikleri: Orta yüklü dişliler; indüksiyonla yüzey sertleştirme uygulanabilir.
- Nitrürleme: Yüzey sertliği ve yorulma dayanımı artırılır.
- Dökme çelik ve küresel grafitli dökme demir: Büyük çaplı çevre dişlileri.
- Taşlama ve lepleme: Diş yüzeylerinin hassas işlenmesi, sessiz çalışma ve yük dağılımı sağlar. Konik dişliler genellikle eşleştirilmiş takım olarak işlenir ve takım halinde değiştirilir.
Ayna Mahruti Ayarı
Konik dişlilerin doğru çalışması için pinyon ve aynanın eksenel konumları hassas şekilde ayarlanmalıdır:
- Sırt boşluğu (backlash): Dişler arasındaki boşluk; az olursa ısınma ve sıkışma, fazla olursa vuruntu ve darbe oluşur.
- Diş teması (temas izi): Diş yüzeyine boya sürülerek temas izinin konumu kontrol edilir. Temas izinin diş ortasında ve uygun genişlikte olması hedeflenir.
- Rulman ön yükü: Pinyon rulmanlarının ön yükü, dişli konumunun yük altında korunmasını sağlar.
Konik kırıcılarda pinyon ve dişli ayarı, eksantriğin aşınmasına ve şimlere bağlı olarak değişebilir; ayar ve kontrol yöntemleri için karşı mil, pinyon ve dişli rehberimize bakabilirsiniz.
Yağlama
Konik ve hipoid dişliler, yüksek temas basınçları nedeniyle uygun viskozitede ve aşırı basınç (EP) katkılı dişli yağları gerektirir. Hipoid dişlilerde kayma oranı yüksek olduğu için bu dişliler için özel olarak üretilmiş yağlar kullanılır. Kırıcılarda dişliler, merkezi yağlama ünitesiyle yağlanır; yağ sıcaklığı, temizliği ve debisi izlenmelidir (yağlama ünitesi rehberi).
Dişli Arızaları
| Arıza | Görünüm | Olası Neden |
|---|---|---|
| Çukurlaşma (pitting) | Diş yüzeyinde küçük çukurlar | Yüzey yorulması, aşırı yük, yağ filmi yetersizliği |
| Aşınma | Diş profilinin incelmesi | Kirli yağ, yetersiz yağlama |
| Yapışma (scuffing) | Diş yüzeyinde sürtünme izleri, renk değişimi | Yağ filmi kopması, aşırı sıcaklık |
| Diş kırılması | Diş kökünden kopma | Darbe yükü, yorulma, hatalı temas |
| Uçta yoğunlaşan temas | Dişin bir ucunda aşınma | Yanlış ayar, mil eğilmesi, rulman aşınması |
Dişli sorunları, titreşim analizi ve yağ analiziyle genellikle arızadan önce tespit edilebilir (kestirimci bakım rehberi).
Madencilik Makinelerinde Dişliler
- Konik kırıcılar: Pinyon ve büyük konik dişli (ayna mahruti benzeri takım).
- Jiratuar kırıcılar: Pinyon ve konik dişli (jiratuar kırıcı).
- Değirmenler ve döner fırınlar: Çevre dişlisi ve pinyon.
- Redüktörler: Helisel, konik-helisel ve planet dişliler.
- İş makineleri ve kamyonlar: Diferansiyel ayna mahrutileri, planet tekerlek göbekleri.
- Elekler: Bazı çift milli eleklerde senkronizasyon dişlileri.
Sıkça Sorulan Sorular
Ayna mahruti nedir?
Dik açılı miller arasında güç aktaran konik dişli takımıdır; büyük dişliye ayna, küçük dişliye mahruti (pinyon) denir.
Ayna mahruti ne işe yarar?
Hareket yönünü 90° değiştirir, devri düşürür ve torku artırır. Araç diferansiyellerinde ve konik kırıcı tahriklerinde kullanılır.
Ayna mahruti ayarı neden önemlidir?
Yanlış ayar, dişlerin yanlış bölgeden temas etmesine, gürültüye, aşırı ısınmaya ve kısa sürede diş hasarına yol açar.
Dişliler neden takım halinde değiştirilir?
Konik dişliler genellikle eşleştirilerek işlenir ve birlikte alışır; yalnızca birini değiştirmek uygun temas sağlamayabilir.
Dişli çeşitleri nelerdir?
Düz, helisel, çift helisel, konik (ayna mahruti), sonsuz vida, planet, kremayer ve çevre dişlileri başlıca dişli çeşitleridir.
Dişli Siparişi İçin Gerekli Bilgiler
| Bilgi | Açıklama |
|---|---|
| Dişli türü | Düz, helisel, konik (düz/spiral), hipoid, planet |
| Modül veya diametral adım | Diş büyüklüğü |
| Diş sayısı | Pinyon ve dişli için ayrı ayrı |
| Basınç açısı ve helis/spiral açısı | Profil geometrisi |
| Göbek ve delik ölçüleri | Kama yuvası, kamalı mil profili |
| Malzeme ve ısıl işlem | Sementasyon, indüksiyon vb. |
| Ekipman bilgisi | Kırıcı/redüktör marka ve modeli |
Konik dişli takımları genellikle eşleştirilmiş çift olarak üretildiği için pinyon ve dişlinin birlikte değiştirilmesi önerilir.
Dişli Fiyatlarını Etkileyen Faktörler
- Dişli türü ve geometrisinin karmaşıklığı (spiral konik ve hipoid dişliler özel tezgâh gerektirir),
- Boyut ve modül,
- Malzeme ve ısıl işlem,
- Diş taşlama veya lepleme gibi hassas son işlemler,
- Miktar ve teslim süresi.
Terimler Sözlüğü
- Ayna: Konik dişli takımının büyük dişlisi (taç dişli).
- Mahruti (pinyon): Konik dişli takımının küçük dişlisi.
- Modül: Diş büyüklüğünü belirleyen ölçü.
- Sırt boşluğu (backlash): Eş çalışan dişler arasındaki boşluk.
- Temas izi: Dişlerin birbirine temas ettiği bölgenin izi.
- Hipoid: Eksenleri kaçık konik dişli türü.
Daha Fazla Soru
Ayna mahruti dişli neden ses yapar?
Yanlış ayar, aşınma, rulman boşluğu veya yetersiz yağlama nedeniyle; ses genellikle yük altında veya hız değişimlerinde belirginleşir.
Konik kırıcıda pinyon değişince dişli de değişmeli mi?
Aşınma durumuna bağlıdır; ancak yeni bir pinyonun aşınmış bir dişliyle çalışması uygun temas sağlamayabilir. Genellikle birlikte değerlendirilmesi önerilir.
CSP Mühendislik Desteği
CSP Mühendislik; konik kırıcı pinyon ve dişlileri, karşı mil tertibatları ve redüktör dişlilerinin tedariki ile dişli ayarı ve revizyonu konularında hizmet verir. Konik kırıcı tahrik parçaları için konik kırıcı yedek parçaları sayfamızı inceleyebilir, servis, bakım ve onarım hizmetlerimiz hakkında bilgi alabilirsiniz.
