Titreşimli elek (İngilizce: vibrating screen), kırma eleme tesislerinde malzemeyi tane boyutuna göre fraksiyonlara ayıran makinedir. Kırıcılar ne kadar iyi çalışırsa çalışsın, satılabilir ürünü belirleyen son aşama elektir: Yanlış seçilmiş veya kötü ayarlanmış bir elek; fraksiyonlarda karışmaya, gereksiz geri dönüş yüküne ve kırıcıların aşırı yüklenmesine neden olur.
Bu kılavuzda titreşimli eleklerin çalışma prensibini, eğimli (standart) ve yatay elek arasındaki farkları, elek verimini belirleyen parametreleri, elek yüzeyi seçimini ve üretici kılavuzlarında öne çıkan bakım uygulamalarını bulacaksınız.
Titreşimli Elek Nasıl Çalışır?
Elek kasası, yaylar veya kauçuk takozlar üzerine oturur ve bir vibratör mekanizması (eksantrik ağırlıklı mil veya vibrasyon motorları) tarafından titreştirilir. Titreşim, malzemeyi elek yüzeyi boyunca ilerletirken iki işi aynı anda yapar: tabakalaşma (iri tanelerin üste, ince tanelerin alta geçmesi) ve geçme olasılığı (ince tanelerin elek açıklıklarına defalarca temas ederek geçmesi). Elek verimi, bu iki sürecin ne kadar iyi gerçekleştiğine bağlıdır.
Eğimli (standart) elek
- Genellikle 15–25° eğimle kurulur; dairesel titreşim hareketi yapar.
- Malzemeyi yerçekiminin de yardımıyla hızlı taşır; aynı alanda yüksek kapasite sağlar.
- Agrega tesislerinde en yaygın elek tipidir; 2–4 katlı yapılabilir.
- Tipik çalışma ivmesi yaklaşık 3,5–4,5 g aralığındadır.
Yatay elek
- Yataya yakın (0–5°) kurulur; doğrusal veya eliptik (üç eksenli) titreşim hareketi yapar.
- Daha düşük kurulum yüksekliği gerektirir; mobil ve modüler tesislerde avantajlıdır.
- Malzemenin yüzeyde kalma süresi uzundur; hassas ayırma ve yıkamalı elemede (fıskiyeli) üstün performans verir.
- Tipik çalışma ivmesi yaklaşık 4,5–5,5 g aralığındadır.
Elek Verimini Belirleyen Parametreler
| Parametre | Etkisi | Pratik kural |
|---|---|---|
| Strok (genlik) | Tabakalaşmayı ve tıkanmayı önlemeyi sağlar | İri ayırmada büyük strok + düşük devir; ince ayırmada küçük strok + yüksek devir |
| Devir (rpm) | Taneciğin elek yüzeyine temas sayısı | Üreticinin tasarım devrinde çalıştırılmalı |
| Eğim | Malzeme hızı ve tabaka kalınlığı | Eğim arttıkça kapasite artar, verim düşebilir |
| Tabaka (yatak) kalınlığı | Çok kalın tabakada ince tane eleğe ulaşamaz | Elek sonunda tabaka, açıklığın yaklaşık 3–4 katını geçmemeli |
| Açık alan oranı | Geçiş kapasitesi | Tel elekte yüksek, poliüretan/kauçukta düşüktür |
| Besleme dağılımı | Elek genişliğinin tam kullanımı | Malzeme eleğin tüm genişliğine eşit verilmeli |
| Nem ve kil | Kör olma (blinding), tıkanma | Yıkama, tıkanmaz elek teli veya ısıtmalı çözümler |
Elek Yüzeyi Seçimi
Elek yüzeyi, eleğin en sık değişen ve verimi en çok etkileyen parçasıdır.
- Örgü çelik elek teli: En yüksek açık alan ve kapasite; aşınma ömrü görece kısa. Kuru ve orta aşındırıcı malzemede ekonomiktir. Ayrıntılar için elek teli rehberimize bakabilirsiniz.
- Tıkanmaz (self-cleaning) elek teli: Tellerin bağımsız titreşmesiyle nemli ve yapışkan malzemede kör olmayı azaltır. Bkz. tıkanmaz elek teli.
- Poliüretan modüler paneller: Uzun aşınma ömrü, düşük gürültü, yıkamalı elemede ideal; açık alanı daha düşüktür.
- Kauçuk paneller: Darbeli ve iri malzemede (üst kat, ızgara altı) yüksek dayanım.
Poliüretan ve kauçuk karşılaştırması için elek paneli poliüretan–kauçuk karşılaştırması yazımız yol gösterecektir.
Kurulum ve Devreye Alma
- Elek, yanal (enine) doğrultuda tam terazide olmalıdır; yana yatık elekte malzeme bir kenara toplanır, verim düşer ve aşınma tek tarafta yoğunlaşır.
- Yaylar veya takozlar eşit yük taşımalı, kırık yay hemen değiştirilmelidir; tek kırık yay kasada çatlaklara yol açar.
- Elek kasası ile şutlar, besleme kutusu ve çevre yapılar arasında yeterli boşluk bırakılmalı; titreşen kasa hiçbir sabit yapıya temas etmemelidir.
- İlk çalıştırmada strok ve hareket yönü ölçülür (strok kartı veya titreşim ölçer), değerler tasarım değerleriyle karşılaştırılır.
Bakım: Elek Ömrünü Uzatan Uygulamalar
Elek yüzeyi ve gerdirme
- Elek telleri doğru gerginlikte olmalıdır. Gevşek tel, alt destek kirişlerine çarparak hızla kopar. Gerdirme, her iki taraftan eşit olarak artırılmalıdır.
- Yeni takılan teller ilk çalışma saatlerinde oturur; ilk vardiyadan sonra gerginlik yeniden kontrol edilmelidir.
- Destek kirişlerindeki kauçuk kapaklar (bucker up) aşındığında tel doğrudan metale oturur ve kesilir; kapaklar düzenli kontrol edilmelidir.
Vibratör ve yataklar
- Yatak greslemesi elek bakımının en kritik kalemidir. Gres hatları sağlam olmalı, gres yatağa ulaşmalıdır.
- Labirent contaların çevresinde hafif bir gres izi görülmesi istenir: Contalardan hafifçe taşan gres, yatağı toz ve neme karşı korur.
- Yağlı vibratörlerde yağ seviyesi ve sıcaklık izlenmeli, yağ üreticinin belirttiği periyotta değiştirilmelidir.
- Vibratör kayışları ve kardan/kaplin bağlantıları kontrol edilmelidir.
Kasa ve cıvatalar
- Elek kasaları kaynak yerine genellikle huck cıvata (kilitli perçin cıvata) ile birleştirilir; gevşeyen bağlantı çatlağın başlangıcıdır.
- Yan saclar ve çapraz kirişler çatlak açısından periyodik olarak muayene edilmelidir; elek kasasına kaynak yapılması üretici onayı olmadan önerilmez.
Haftalık Elek Tur Kontrolü
- Elek yüzeyi: kopuk tel, delik panel, aşırı aşınmış bölge, tıkanma.
- Gerdirme: gevşek tel ve kenar bağlantıları.
- Yaylar/takozlar: kırık yay, ezilmiş takoz, eşit oturma.
- Yataklar: sıcaklık, ses, gres izi.
- Strok ve hareket: dengesiz veya “sallanan” hareket (eşit olmayan strok).
- Besleme kutusu ve şutlar: aşınma, astar, eşit dağılım.
- Kasa: çatlak, gevşek cıvata.
Arıza Teşhis Tablosu
| Belirti | Olası neden | Çözüm |
|---|---|---|
| Fraksiyonlarda karışma (ürün içinde ince) | Aşırı besleme, kalın tabaka, kör olmuş elek | Beslemeyi azaltın, elek alanını artırın, elek yüzeyini temizleyin/değiştirin |
| Kör olma (blinding) | Nemli/killi malzeme, uygunsuz açıklık, yetersiz strok | Tıkanmaz tel, yıkama, strok artırma |
| Malzeme bir kenarda toplanıyor | Elek terazide değil, besleme bir taraftan | Terazileyin, besleme dağıtıcısı kullanın |
| Tel sık kopuyor | Gevşek gerdirme, aşınmış destek kapakları, iri darbe | Gerdirmeyi düzeltin, kapakları yenileyin, darbe plakası ekleyin |
| Yatak ısınıyor | Yetersiz/aşırı gres, kirlenme, kayış gerginliği | Gres programını düzeltin, contaları kontrol edin |
| Eşit olmayan strok, sallantı | Kırık yay, gevşek ağırlık, kasa çatlağı | Yayları ve ağırlıkları kontrol edin, kasayı muayene edin |
Sık Sorulan Sorular
Eğimli elek mi yatay elek mi seçmeliyim?
Yüksek kapasite ve standart agrega fraksiyonları için eğimli elek; düşük kurulum yüksekliği, hassas ayırma veya yıkamalı eleme gereken durumlarda yatay elek daha uygundur.
Elek kapasitesi nasıl hesaplanır?
Elek alanı; açıklık boyutu, besleme içindeki elek altı oranı, yarı boyut oranı, kat konumu, eğim, nem ve istenen verim gibi düzeltme faktörleriyle hesaplanır. Doğru hesap için tesis akış şemasıyla birlikte üreticiye danışılmalıdır.
Elek teli ne zaman değiştirilmeli?
Tel çapının belirgin şekilde incelmesi, açıklıkların büyümesi (ürün spesifikasyonunun bozulması) veya tel kopmaları görüldüğünde değiştirilmelidir. Açıklık büyümesi ürün kalitesini doğrudan bozduğundan düzenli ölçüm yapılmalıdır.
Elek Alanı Hesabı: Mantığı Anlamak
Elek alanı hesabında temel fikir şudur: Belirli bir açıklıktan, birim alanda, belirli bir miktar malzeme geçebilir (temel kapasite). Bu temel değer, gerçek koşullara göre düzeltme faktörleriyle çarpılır:
- Elek altı oranı: Beslemedeki açıklıktan küçük malzemenin oranı.
- Yarı boyut oranı: Açıklığın yarısından küçük malzemenin oranı; yüksekse eleme kolaylaşır.
- Elek üstü oranı: İri malzeme tabaka kalınlığını artırır.
- Kat konumu: Alt katlar, üst katlardan elenmiş daha az malzeme alır ama daha az verimli çalışır.
- Eğim, nem, yıkama, açıklık şekli ve açık alan oranı.
- İstenen verim: %90–95 verim hedefi, %80 hedefine göre belirgin şekilde daha fazla alan gerektirir.
Pratik bir kural: Elek alanı, kırıcı kapasitesiyle birlikte en sık yetersiz seçilen ekipmandır. Elek alanı yetersizse kırıcı ne kadar iyi çalışırsa çalışsın, ürünler karışır ve geri dönüş yükü artar.
Strok ve Devir Ayarı
Eksantrik ağırlıklı vibratörlerde strok, ağırlıkların (veya ağırlık plakalarının) konumu değiştirilerek ayarlanır; devir ise kasnak değişimi veya frekans invertörüyle değiştirilir. Genel ilkeler:
- İri ayırmalarda (üst kat, 40 mm üstü) büyük strok ve düşük devir; tanelerin tabakalaşması ve hareket için yeterli enerji sağlar.
- İnce ayırmalarda (kum eleği) küçük strok ve yüksek devir; tanelerin elek yüzeyine daha sık teması sağlanır.
- Strok artırıldığında yatak yükleri ve kasa gerilmeleri de artar; üreticinin izin verdiği sınırlar aşılmamalıdır.
- Ayar sonrası kasa dört köşesinden strok ölçülmeli; eşit olmayan strok, ağırlık dengesizliği veya yay sorunu gösterir.
Yıkamalı Eleme
Elek üzerindeki fıskiyelerle (sprey borularıyla) malzemenin yıkanması, kil ve tozu uzaklaştırarak temiz ürün sağlar. Yıkamalı elemede:
- Sprey boruları elek boyunca, malzemenin yuvarlandığı noktalara konumlandırılmalı,
- Su basıncı ve debisi malzemenin kirlilik derecesine göre ayarlanmalı,
- Poliüretan paneller, su ile birlikte aşınma dayanımı ve düşük gürültü avantajı sağlar,
- Elek altı kum ve çamurlu su, kum yıkayıcıya veya su geri kazanım sistemine yönlendirilmelidir. Bkz. helezon kum yıkayıcı.
Yedek Parça Stoğu
- Her zaman stokta: Her kat için en az bir takım elek yüzeyi (tel veya panel), gerdirme kancaları ve cıvatalar, destek kirişi kauçuk kapakları, yaylar, vibratör kayışları, gres.
- Kritik yedek: Komple vibratör ünitesi veya rulman seti, kardan mili/kaplin, motor.
- Planlı: Besleme kutusu astarları, yan sac koruyucuları, huck cıvata seti.
Yedek vibratör ünitesi bulundurmak, rulman arızasında eleğin saatler içinde devreye alınmasını sağlar.
Sahadan Bir Örnek: Kum Eleğinde Kapasite Sorunu
Bir agrega tesisinde 0–4 mm kum eleği sürekli tıkanıyor, kum içinde 4 mm üstü taneler bulunuyordu. Elek tellerinin gergin olmadığı, destek kapaklarının aşındığı ve eleğin tasarım devrinin altında çalıştığı tespit edildi. Kasnaklar değiştirilerek devir düzeltildi, tıkanmaz tellere geçildi ve gerdirme prosedürü vardiya kontrol listesine eklendi. Kum kalitesi şartnameye girdi ve geri dönüş yükü azaldı. Bu örnek, eleme sorunlarının çoğunun basit ayar ve bakım eksikliklerinden kaynaklandığını gösterir.
Satın Alma Öncesi Kontrol Listesi
- Besleme tane dağılımı ve tepe kapasite biliniyor mu?
- Kaç fraksiyon üretilecek, kat sayısı yeterli mi?
- Kuru mu, yıkamalı mı eleme yapılacak?
- Nem ve kil oranı nedeniyle tıkanma riski var mı?
- Kurulum yüksekliği sınırlı mı (yatay elek ihtiyacı)?
- Elek yüzeyi değişimi için erişim ve platformlar planlandı mı?
- Toz ve gürültü gereksinimleri neler?
Daha Fazla Soru
Elekte malzeme neden geri kaçıyor veya sıçrıyor?
Hareket yönünün ters olması (vibratör dönüş yönü), aşırı strok veya kasanın eğimi bu soruna yol açabilir. Dönüş yönü ve strok kontrol edilmelidir.
Poliüretan panel mi, tel elek mi daha ekonomik?
Poliüretan panel daha pahalıdır ama çok daha uzun ömürlüdür; değişim sıklığı ve duruş maliyeti hesaba katıldığında yıkamalı ve aşındırıcı uygulamalarda çoğu zaman daha ekonomiktir. Kuru ve yüksek kapasite gereken uygulamalarda tel elek avantajlıdır.
Elek kasasında çatlak oluştu, kaynak yapılabilir mi?
Elek kasalarına kontrolsüz kaynak yapılması yeni gerilme yığılmalarına ve daha büyük çatlaklara yol açabilir. Onarım, üreticinin prosedürüne göre ve uygun kaynak yöntemiyle yapılmalıdır.
Titreşimli Elek Motoru ve Tahrik Tipleri
| Tahrik Tipi | Nasıl Çalışır? | Tipik Kullanım |
|---|---|---|
| Eksantrik mil + kayışlı motor | Elektrik motoru, V kayışlarla dengesiz ağırlıklı eksantrik mili döndürür; dairesel titreşim oluşur | Eğimli elekler |
| İki adet vibrasyon motoru | Karşılıklı dönen iki dengesiz ağırlıklı motor doğrusal titreşim üretir | Susuzlaştırma ve yatay elekler, besleyiciler |
| Yağlı tip vibratör (eksiter) ünitesi | Dişlilerle senkronize dengesiz ağırlıklar, yağ banyosunda çalışır | Büyük yatay elekler |
Elek motorunun gücü elek boyutu, kat sayısı ve titreşim karakterine göre üretici tarafından belirlenir. Vibrasyon motorlu eleklerde iki motorun ağırlık ayarlarının eşit olması ve dönüş yönlerinin doğru bağlanması şarttır. Kayışlı tahriklerde kayış seçimi ve gerdirme için kayış kasnak hesabı, motor bakımı için elektrik motorları rehberlerimize bakabilirsiniz.
Titreşimli Elek Rulmanı
Titreşimli eleklerde rulmanlar hem yüksek devirde hem de sürekli yön değiştiren yükler altında çalışır. Bu nedenle genellikle daha büyük iç boşluklu (C3/C4) ve güçlendirilmiş kafesli, elek uygulamasına özel oynak makaralı rulmanlar kullanılır. Rulman değişiminde yalnızca ana numara değil, elek tipi son ekler de eşleştirilmelidir; aksi hâlde rulman kısa sürede ısınıp arızalanır. Ayrıntılar için rulman numaraları ve ölçüleri ve rulman seçimi rehberlerimize bakabilirsiniz.
Titreşimli Elek Fiyatını Belirleyen Faktörler
- Elek boyutu (genişlik × uzunluk) ve kat sayısı,
- Eğimli veya yatay tip ve tahrik sistemi,
- Motor gücü ve titreşim mekanizmasının yapısı,
- Elek yüzeyi tipi (elek teli, poliüretan veya kauçuk panel) (elek teli ölçüleri),
- Gövde malzemesi, yan sac kalınlığı ve imalat kalitesi,
- Sulama hattı, toz kapağı, şase ve platform gibi ek donanımlar.
Doğru karşılaştırma için teklifler aynı malzeme, kapasite ve fraksiyon varsayımlarıyla hazırlanmalıdır.
CSP Mühendislik ile Eleme Çözümleri
CSP Mühendislik, standart (eğimli) elekler ve yatay elekler imal eder; elek teli, poliüretan panel, yay, vibratör ve rulman gibi titreşimli elek yedek parçalarını temin eder. Tesisinizdeki eleme verimini artırmak için bize ulaşın.
